زباله های کلنیکی

چکیده

زباله, های کلنیکی, بدون شک یکی از منابع آلوده کننده محیط زیست به شمار می رود. به همین علت یکی از مسائل اساسی مدیریت در کلنیک چگونگی جمع آوری ، نقل و انتقال و نگهداری موقت و دفع نهایی زباله های کلنیکی می باشد به نحوی که خطری افراد عادی را تهدید نمی کند.

مقدمه

یکی از معضلاتی که بهداشت عمومی و محیط زیست را تهدید می کند.زباله های کلنیکی می باشد که به علت دارا بودن عوامل خطرناک سمی و بیماری زا از جمله مواد: پاتولوژیک ، دارویی و کیمیاوی و رادیو اکتیو از حساسیت خاصی برخوردار است و مورد خاص مردم و مسئولین.براساس برآوردها حدود 630 نوع ماده کیمیاوی و دارویی در کلنیک مصرف می شود.

در اين مطالعه به بررسي مديريت زبالههاي کلنیکي ، طبقه بندي و شناخت زبالههاو کلنیکي ، كميت ، نحوه جداسازي ، شرايط و نحوه جمع آوري ، حمل و نقل ، دفع وقوانین ارتباط با اين زبالهها پرداخته خواهد شد.

ضرورت واهمیت تحقیق

با توجه به اینکه نقش کلنیک تنها توجه به مسائل درمانی نمی باشد ونیز با توجه به پیوستگی میان دو امر مهم درمان و بهداشت ، تفکیک کردن این دو موضوع امکان پذیر نمی باشد و با به کار گیری تمام امکانات درمانی و صحی باید وسایل فراهم آورد که در راه ارتقا ء بهداشت و سلامت عمومی جامعه موثر باشد.لذا با استفاده از افراد آموزش دیده و متخصص در زمینه های مختلف و به خصوص بهداشت می توان در بالا بردن کیفیت خدمات و بهره برداری صحیح از کلنیک گام های موثری برداشت. در حال حاضر عفونتهای کلنیکی یکی از دلایل عمده مرگ و میر مریضان بستری می باشد.که به طور مستقیم و غیر مستقیم سبب افزایش چشمگیر هزینه های کلنیکی و ایجاد مخاطرات صحی نیز می گردد.

اهداف مطالعه:

حفظ سلامت عمومی ومحیط زیست درمقابل اثرات نامطلوب زبالههای پزشکی

اطمینان ازمدیریت اجرایی مناسب وضابطهمند زبالههای پزشکی.

ایجادرویهای مناسب وضابطهمند برای تولید،حمل،نگهداری،تصفیه،امحاودفع زبالههای پزشکی

اهداف کلی:

برقراری سیستم جدا سازی و تفکیک زباله های عفونی در مبداتولید به صورت 100 %

تعیین میزان زباله های تولید شده در کلنیک

تعیین میزان زباله های عفونی و عادی

تعیین میزان زباله به ازای هر تخت در یک شبانه روز

شناسایی سیستم فعلی جمع آوری ، حمل و نقل زباله در کلنیکبررسی وضعیت زباله سوز و میزان کارایی آن.

تعاریف

زباله:  زباله به مواد زایدی که در اثرفعالیت های مختلف انسانی تولید میشود و از نظرتولید کننده قابل مصرف نمی باشد اطلاق می گردد. زباله شامل توده بسیار گوناگونی از مواد دور ریخته شده توسط جوامع و نیز تجمع زایدات حاصل از فعالیت های زراعتی، صنعتی، معدنی  وغیره می باشد.

مدیریت زباله:   مجموعه مقررات سیستماتیک کنترل، تولید، ذخیره، جمع اوری، حمل ونقل، پردازش و دفع مدیریت زباله نامیده میشود. این نحوه مدیریت تمام موارد اداری مالی قانونی طراحی و مهندسی را شامل می شود و بهینه ترین اصول بهداشت عمومی زیبا شناختی اقتصاد حفاظت منابع و ملاحظات زیست محیطی را مورد نظر قرار می دهد.

زباله های کلنیکی

شامل زباله های معمولی نسوج و بافت های زاید مواد زاید کیمیاوی عفونی دارویی و رادیو اکتیو ظروف و وسایل مستعمل است. زایدات مراکز صحی و درمانی که بیشتر در کلنیک ها، ازمایشگاه ها و درمانگاه ها تولید می شوند به علت الوده بودن و همچنین زیان های ناشی از عدم مدیریت صحی باعث ازدیاد و اشاعه انواع بیماری های خطرناک و مسری شده و تهدیدی جدی برای سلامت انسان و محیط زیست است.

زباله های خطرناک

مواد زاید خطرناک مواد زاید جامد یا مایعی هستندکه به علت کمیت  غلظت ویا کیفیت فیزیکی کیمیاوی ویا بیو لوژيكی می توانند باعث افزایش میزان مرگ و میر و امراض بسیار جدی شوند. بر اساس تعریف زباله های خطرناک به مواد زاید جامدی اطلاق می شودکه بالقوه خطرناک بوده ویا اینکه پس از طی مدت زمانی موجبات خطر را برای محیط زیست فراهم می کنند.زباله های خطرناک معمولا یکی از مشخصات قابلیت انفجار ، احتراق ، خوردگي ، تعامل پذيري وسمی را دارا بوده و اغلب تحت عنوان مواد زايد راديواكتيو ، پس مانده هاي کیمیاوی ، زايدات قابل اشتعال ، زايدات بيولوژيكي و مواد منفجره دسته بندي مي شوند .از منابع عمده زباله های بيولوژيكي ، کلنیک ها ، آزمايشگاه ها و مراكز تحقيقات پزشكي هستند. زباله هاي کلنیکي به دليل آنكه حاوي زايدات پاتولوژيكي ، مواد زايد راديواكتيو ، زايدات دارويي ، مواد زايد عفوني ، مواد زايد کیمیاوی و بعضا ظروف مستعمل تحت فشار هستند ، از منابع عمده ، زباله هاي خطرناك در شهرها محسوب مي شوند. تكنولوژي جمع آوري ، دفع ويا احياي اين مواد در مقايسه با زباله هاي شهري و خانگي تفاوت بسيار دارد و بايد جداگانه مورد توجه قرار گيرد.

مواد زايد جامد کلنیکي

درکلنیک ها، طيف وسيعي از زباله، توليد مي شود . زباله هاي حاصل از قسمت هاي اداري و زباله هاي آشپزخانه از نوع مواد زايد خانگي است . در حالي كه زباله هاي ناشي از اطاق عمل ، كاملا عفوني بوده و جزء مواد زايد خطرناك به حساب می ایند. در تمامی کلنیک هـا زبـالههاي خانگي توليد مي شود .اجزايي مانند كـاغذ، كارتـن، مـواد پـلاستيكي، زباله هاي آشپزخانه، قوطي هاي كمپوت و كنسرو، ميوه و گل در زباله کلنیک ها وجود دارد . اين مواد در صورتي كه با مواد خطرناك و عفوني مخلوط نشود، بي خطر بوده و مي توان آنها را همانند مواد زايد خانگي، جمع آوري و حـمـل و دفع كرد. به اين مواد، مواد زايد مشابه مواد زايد خانگي گويند. 

تركيب مواد زايد جامد کلنیکي

در كشورهاي مختلف طبقه بندي هاي متفاوتي نسبت به مواد زايد جامد کلنیکي به عمل آمده است . اين تقسيم بندي ها بر اساس يكي از سه روش زير است :

1- تقسيم بندي بر اساس روش دفع

2- تقسيم بندي بر اساس درجه احتمال خطر

3- تقسيم بندي بر اساس منبع توليد

مـثـلاً در بـرخـي كـشـورهـاي اروپـايي بر اساس منبع توليد ، مواد زايد کلنیکي به صورت زير تقسيم شده است :
1- مواد زايد ويژه کلنیکي
2- مواد زايد آشپزخانه و مواد زايد شبيه مواد زايد خانگي
3- ساير مواد زايد

مـواد زاید کلنیکی بـر اسـاس احـتـمـال خـطـري كـه ايـجـاد مـي كنند به صورت زير طبقه بندي مي شوند:
1) مواد زايد شبيه مواد خانگي
2 ) مواد زايد ويژه کلنیکي

تنها مواد زايد مخصوص کلنیکي هستند كه احتمال خطرزايي آنان بيش از مواد زايـد مـعـمـولـي است. به همين جهت تعيين مواد در کلنیک در مقايسه با مواد زايد خانگي يا مواد زايد مخصوص کلنیکي ،بسيار مهم است.

زباله های کلنیکی شامل موادی هستندکه با توجه به نوع کار و وظیفه در هر بخش کلنیکی، متفاوت میباشند. مثلاً زباله بخش عفونی یا اطاق عمل، با مواد زاید آزمایشگاه یا بخش رادیولوژی، تفاوت محسوسی دارد و طبق یک بررسی، زباله بخشهای مختلف کلنیکهابه گروه های زیر تقسیم میشوند.

زباله های بخش های مختلف کلنیک ها

1-زباله های معمولی کلنیک

عموماًشامل زباله های مربوط به بسته بندی مواد و دیگر زباله های پرسنل شاغل درکلنیک وخوابگاه های آن هاست.

2- زباله های پاتولوژیکی:

شامل بافتها، ارگانها، قسمتهای مختلف بدن، پنبه های آغشته به خون و چرک ومواد دفعی بدن همچون نمونه های مدفوع و ادرار و غیره جزو این گروه ازمواد زاید،محسوب میشوند.

3- موادزایدرادیواکتیو:

شامل جامدات، مایعات و گازها بوده و در برخی از بخشها و آزمایشگاه های کلنیکها وجود دارندکه جمع آوری و دفع آنهادارای خصوصیات ویژه ای است.

4-مواد زاید کیمیاوی: شامل جامدات،مایعات وگازهای زاید میباشدکه به وفور درکلنیکها وجود دارد، در بخشهای تشخیص و آزمایشگاه ها ماده نظافت و ضدعفونی کلنیک،وسایل و ابزار تنظیف وضدعفونی به انضمام داروها و وسایل دور ریختنی اطاق عمل بخش دیگری ازاین فضولات را تشکیل میدهند. مواد زاید کیمیاوی ممکن است خطرناک باشند. فضولات کیمیاوی خطرناک درسه بخش زیر،طبقه بندی میشوند:

4-1-فضولات سمی

این فضولات با  P H کمتراز 2 (به شکل اسیدی) و بالاتراز 12 (به حالت قلیایی) در زباله های کلنیکی وجوددارند. بخشی از داروهای اضافی و یافاسد شده، جزو این گونه فضولات به حساب میآیند

موادقابل احتراق

شامل ترکیبات جامد،مایع وگازی شکل

4-2مواد واکنش دهنده وموثر:

درسایرفضولات که تا حدودی در زباله های کلنیکی،قابل تشخیص هستند.

ازفضولات کیمیاوی بیخطرمیتوان قندها، امینو اسیدها  و برخی از نمکهای عضوی ومعدنی را نام برد. امینو اسیدها و نمکهای کیمیاوی نظیر نمکهای سدیم ،منیزیم،کلسیم،اسیدلاکتیک،انواع اکسیدها،کربناتها،سولفاتهاوفسفاتهاقسمتی ازموا دزاید کیمیاوی هستند.

 

5--مواد زاید عفونی

طبق تعريف مواد زايد عفوني، زايداتي هستند كـه قـادرند حداقل يك بيماري عفوني را منتقل ســازنــد بـه دلـيـل ايـنـكـه روش قـابـل قـبـول بـراي عفوني بودن اين گونه زايدات در دست نيست، مراكز قانوني اين گونه مواد را بر حسب اين كه از كجا و با چه محتوياتي توليد مي شوند، شناسايي و تعريف مي كنند. بر اين اساس حداقل 3 درصد و حداكثر 90 درصد زايدات کلنیکي را مواد زايد عفوني تشكيل مي دهند.

 

1-5-طبقه بندی مواد زاید عفونی  برطبق W  H O, E P A

طبق طبقه بندي W   H O, E P A مواد زايد عفوني، حداقل شامل مواد زاید آزمایشگاهی نـظير محيطهاي كشت، مواد زايد بخش هاي جراحي کالبد شکافی و بخش هاي ايزوله است كه مریضان عفونی در آن بستری ميشوند .مواد زایدی كـه از بـخـش هـاي همودياليز بيماران به دست مي آيد (مثل فيلترها ولوله ها، حوله هاي یکبارمصرف، روپوش ها، پیش بند هاو دستكش ها و... ) و نيز مواد زايد حيوانات تلقيح شده در زمره اين گروه زايدات قرار دارند .

1-6-طبقه بندی موادزاید عفونی طبق نظريه Lib e r m  a n

 1-6-1-موادزاید بخش های ایزوله:

مریضان این بخش  بدلیل داشتن بیماری عفونی قابل انتقال از سایرمریضان مجزا شده اند .بدیهی است  ازنظرانتقال ویروس ایدز وهپاتیتB  مراقبت های لازم در دفع زباله های خونین ومایعات بدن مریضان بستری  درکلنیک ها بخش های ایزوله ضرورت کامل دارد.

1-6-2-مواد زايد محيط هاي كشت و ديگر عوامل عفوني

این مواد از ازمایشگاه های تشخیص طبی  ازمایشگاه های پاتو لـوژي ومیکروب شناسی وتحقیقاتی توليد مي شوند كه شامل كشت هاي تهيه شده از نمونه هاي اخذ شده از بيماران است. نمونه هاي نگهداري شده براي تـحـقـيق وزايدات فرآورده هاي معين دارويي،قـسمت ديگري ازاين موادزايدعفوني قلمداد مي شوند.

1-6-3-فرآورد ه هاي خوني

ايـن گـونـه زايـدات تـوسـط بـانـك هاي خون، آزمـايـشـگاه هاي تشخيص طبي، مراكز دياليز و شركت هاي دارويي توليد مي شوند. اين مواد به طـور بـالـقـوه عفوني بوده و امكان وجود عوامل بـيـمـاري زا در آنهـا بـسـيار زياد است .اين مواد مـمكن است  علاوه بر ويروس ايدز و هپاتيت، ساير بيماري هاي قابل انتقال به وسيله خون نظير مالاريا سرخجه مادرزادي و... را منتقل كنند(6) .

 

1-6-4-مواد زايد ناشي از اعمال جراحي و كالبد شكافي

مـواد زايـدي كـه در جـريـان عـمـل جـراحي و كـالـبد شكافي به دست مي آيد همراه با عوامل بـيـمــاري زا بـه عـنـوان مـواد زايـد عـفـونـي تـلـقـي مـيشوند. از ديدگاه مراقبت هاي جهاني تمام مـواد زايـديرا كـه در تـمـاس بـا خـون و جريان خـون هـسـتـنـد بايد به عنوان موادزايدعفوني تلقي كرد.

1-6-5-مواد زايد آلوده آزمايشگاهي

این دسته از مواد زاید، ظــروف کشت و وسایلی راكه براي تهيه محيط كشت و انتقال آنها به كار مي رودشامل مي شوند. بديهي است پـارچـه هـايـي كه در تماس با محيط هاي كشت هستند نيز آلوده هستند. در هر صورت مواد زايد آزمايشگاهي شامل تمام موادزايدي هستندكه درتماس باعوامل بيماريزا بوده و ممكن است حاوي كشتها و نمونههاي آزمايشگاهي آلوده باشند.

1-6-6-وسايل آلوده نوك تيز و برنده

مثل سوز نها و سرنگ ها، شيشه هاي شكسته، چاقوهاي جراحي و نظاير آن ها .

1-6-7-مواد زايد بخش دياليز

اين مواد زايداتي هستند كه در اثر تماس با خون بيماران همو دياليز به وجود آمده و شامل وسايل ،و ابزار و موادي هستند كه به علت مصرف در اين بخش ايجاد مي شوند .

 

1-6-8-مواد زايد آلوده بخش نگهداري حيوانات 

ايـن مواد شامل لاشه و قسمت هاي مختلف آلوده حيواناتي است كه جهت انجام آزمايش هاي مختلف تحقيقاتي در معرض عوامل بيماريزا قرار مي گيرند.

1-6-9-مواد زايد بيولوژيك و دارويي

این زایدات شامل واکسن ها و سایر مواد زائدی هستندکه در جریان تولید فراورده های بیولوژيك شرکت های دارویی تولید می شوند این مواد به علت عدم استاندارد بودن یا گذشت تاریخ مصرف و خروج از رده به بازار ، دور ريخته مي شوند . کلنیک ها و مراكز تحقيقاتي ، بيولوژيك، كلينيك ها ، داروخانه ها و... منبع اصلي مـواد زايـد بـيـولـوژيـك مخاطره امیز هستند.از جملهخصوصیات مواد زائد بیولوژيك، قدرت آلوده سازي، عفونت زايي وايجاد مسموميت براي موجودات زنده است.مواد زائدی که دراین گروه قرار می گیرند عبارتند از:بافت های بد خیم حاصل از جراحی، مواد آلوده مثل سوزن ها ، باند ها و... مواد زايد بيولوژيك به عنوان محصول فرعي حاصل از فرآيندهاي بيولوژيك يك كارخانه نيز ميتواند باشد.

 

هرات سبز (NEPA, Herat)...